# Zachowek: kto, ile i jak go dochodzić

Testament może pominąć najbliższych, ale nie może ich zostawić z niczym. Zachowek to roszczenie o pieniądze – połowę (czasem dwie trzecie) tego, co dostałbyś bez testamentu. Liczy się też darowizny, które zmarły zrobił za życia.


## Komu się należy {#komu}

Zachowek przysługuje **zstępnym** (dzieciom, a w miejsce zmarłego dziecka – wnukom), **małżonkowi** i **rodzicom** zmarłego – ale tylko tym, którzy **byliby powołani do spadku z ustawy** (art. 991 § 1 k.c.). Przykład: jeśli zmarły miał dzieci, jego rodzice nie dziedziczyliby z ustawy, więc nie mają zachowku.

**Nie mają** zachowku: rodzeństwo, wnuki przy żyjącym rodzicu, partner bez ślubu, małżonek w separacji.

Zachowek tracisz, jeśli:

- zostałeś skutecznie **wydziedziczony** w testamencie – z powodu uporczywego postępowania wbrew woli spadkodawcy i zasadom współżycia, umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności spadkodawcy lub bliskiej mu osoby albo rażącej obrazy czci, uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych (art. 1008 k.c.) – chyba że spadkodawca przebaczył (art. 1010 k.c.); zstępni wydziedziczonego dziecka zachowują prawo do zachowku (art. 1011 k.c.),
- zostałeś uznany za **niegodnego**,
- **zrzekłeś się** dziedziczenia albo zachowku w umowie notarialnej,
- **odrzuciłeś spadek**.

## Ile wynosi {#ile}

- **½ udziału ustawowego** – zasada,
- **⅔ udziału ustawowego** – gdy jesteś **trwale niezdolny do pracy** albo jesteś **małoletnim** zstępnym (art. 991 § 1 k.c.). Liczy się stan z dnia otwarcia spadku.

Przykład: ojciec zapisał całe mieszkanie (600 000 zł) drugiej żonie. Ma dwoje dzieci. Bez testamentu każdy (żona i dwoje dzieci) dostałby ⅓. Zachowek pełnoletniego dziecka = ½ × ⅓ × 600 000 = **100 000 zł**. Małoletnie dziecko – ⅔ × ⅓ × 600 000 = 133 333 zł.

## Jak liczyć – darowizny {#darowizny}

Do spadku **dolicza się darowizny** zmarłego (art. 993 k.c.), z wyjątkami (art. 994 k.c.):

- nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych,
- nie dolicza się darowizn dla osób **niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku** sprzed **ponad 10 lat** od śmierci,
- darowizny dla spadkobierców i uprawnionych do zachowku dolicza się **bez względu na datę**,
- dla zstępnego nie dolicza się darowizn z czasu, gdy spadkodawca nie miał zstępnych (chyba że na mniej niż 300 dni przed urodzeniem), dla małżonka – darowizn sprzed ślubu.

Wartość darowizny liczy się **według stanu z chwili darowizny i cen z chwili ustalania zachowku** (art. 995 § 1 k.c.). Mieszkanie podarowane 15 lat temu bratu liczy się więc po dzisiejszych cenach.

Na Twój zachowek **zalicza się** to, co sam dostałeś: darowizny i zapisy windykacyjne (art. 996 k.c.), a dla zstępnego – ponadprzeciętne koszty wychowania i wykształcenia (art. 997 k.c.).

Wzór: **substrat** = majątek w chwili śmierci − długi spadkowe (bez zapisów zwykłych i poleceń) + doliczone darowizny. **Zachowek** = substrat × udział ustawowy × ½ (lub ⅔) − to, co zaliczasz.

## Od kogo żądać {#od-kogo}

1. Od **spadkobiercy** (art. 991 § 2 k.c.); gdy spadkobierca sam jest uprawniony do zachowku – tylko ponad jego własny zachowek (art. 999 k.c.).
2. Gdy od spadkobiercy nie da się uzyskać – od **zapisobiercy windykacyjnego**, a potem od **obdarowanego** – w granicach wzbogacenia (art. 999¹, 1000 k.c.).

## Termin – 5 lat {#termin}

- przeciwko spadkobiercy – **5 lat od ogłoszenia testamentu** (art. 1007 § 1 k.c.),
- przeciwko obdarowanemu lub zapisobiercy windykacyjnemu – **5 lat od otwarcia spadku**, czyli od śmierci (art. 1007 § 2 k.c.).

Zgodnie z art. 118 zd. 2 k.c. koniec terminu przedawnienia wynoszącego co najmniej dwa lata przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego – co potwierdzają sądy stosujące tę zasadę do roszczeń o zachowek (m.in. powołując się na uchwałę SN III CZP 46/22). Jednak liczenie terminu od dokładnej daty rocznicy (np. 5 lat od ogłoszenia testamentu) stanowi bezpieczne, wcześniejsze przypomnienie, by nie odkładać pozwu na ostatnią chwilę. Przedawnienie przerywa m.in. pozew albo zawezwanie do próby ugodowej. Daty policzy [kalkulator terminów](https://bezzbywania.pl/spadki/kalkulator-terminow/).

## Jak dochodzić {#jak}

1. **Wezwanie do zapłaty** z wyliczeniem i terminem – [wzór](https://bezzbywania.pl/spadki/wzory/wezwanie-do-zaplaty-zachowku/).
2. Brak zapłaty – **pozew o zapłatę** do sądu właściwego dla pozwanego (sąd rejonowy do 100 000 zł, powyżej – okręgowy). Opłata od pozwu zależy od wartości sporu (5% powyżej 20 000 zł) – możesz wnioskować o zwolnienie od kosztów.
3. Spadkobierca może prosić sąd o **rozłożenie na raty, odroczenie**, a wyjątkowo o **obniżenie** zachowku (art. 997¹ k.c.) – raty łącznie do 5 lat, wyjątkowo do 10.

## Podatek od zachowku {#podatek}

Zachowek otrzymany w pieniądzu podlega podatkowi od spadków; obowiązek powstaje **z chwilą zapłaty** (art. 6 ust. 1 pkt 2a ustawy o podatku od spadków i darowizn). Najbliżsi są zwolnieni, jeśli zgłoszą go na **SD-Z2 w 6 miesięcy** od otrzymania. Płacący zachowek odlicza go od wartości spadku jako dług.

---
Źródło: https://bezzbywania.pl/spadki/zachowek-kto-ile-jak/ (Bez Zbywania, aktualizacja 5.11.2026). To nie jest porada prawna.