Zachowek · Opublikowano: 3.11.2026 · Zaktualizowano: 5.11.2026 · Stan prawny: 3.11.2026

Zachowek: kto, ile i jak go dochodzić

Testament może pominąć najbliższych, ale nie może ich zostawić z niczym. Zachowek to roszczenie o pieniądze – połowę (czasem dwie trzecie) tego, co dostałbyś bez testamentu. Liczy się też darowizny, które zmarły zrobił za życia.

Komu się należy

Zachowek przysługuje zstępnym (dzieciom, a w miejsce zmarłego dziecka – wnukom), małżonkowi i rodzicom zmarłego – ale tylko tym, którzy byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 k.c.). Przykład: jeśli zmarły miał dzieci, jego rodzice nie dziedziczyliby z ustawy, więc nie mają zachowku.

Nie mają zachowku: rodzeństwo, wnuki przy żyjącym rodzicu, partner bez ślubu, małżonek w separacji.

Zachowek tracisz, jeśli:

• zostałeś skutecznie wydziedziczony w testamencie – z powodu uporczywego postępowania wbrew woli spadkodawcy i zasadom współżycia, umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności spadkodawcy lub bliskiej mu osoby albo rażącej obrazy czci, uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych (art. 1008 k.c.) – chyba że spadkodawca przebaczył (art. 1010 k.c.); zstępni wydziedziczonego dziecka zachowują prawo do zachowku (art. 1011 k.c.),
• zostałeś uznany za niegodnego,
• zrzekłeś się dziedziczenia albo zachowku w umowie notarialnej,
• odrzuciłeś spadek.

Ile wynosi

• ½ udziału ustawowego – zasada,
• ⅔ udziału ustawowego – gdy jesteś trwale niezdolny do pracy albo jesteś małoletnim zstępnym (art. 991 § 1 k.c.). Liczy się stan z dnia otwarcia spadku.

Przykład: ojciec zapisał całe mieszkanie (600 000 zł) drugiej żonie. Ma dwoje dzieci. Bez testamentu każdy (żona i dwoje dzieci) dostałby ⅓. Zachowek pełnoletniego dziecka = ½ × ⅓ × 600 000 = 100 000 zł. Małoletnie dziecko – ⅔ × ⅓ × 600 000 = 133 333 zł.

Jak liczyć – darowizny

Do spadku dolicza się darowizny zmarłego (art. 993 k.c.), z wyjątkami (art. 994 k.c.):

• nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych,
• nie dolicza się darowizn dla osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku sprzed ponad 10 lat od śmierci,
• darowizny dla spadkobierców i uprawnionych do zachowku dolicza się bez względu na datę,
• dla zstępnego nie dolicza się darowizn z czasu, gdy spadkodawca nie miał zstępnych (chyba że na mniej niż 300 dni przed urodzeniem), dla małżonka – darowizn sprzed ślubu.

Wartość darowizny liczy się według stanu z chwili darowizny i cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.). Mieszkanie podarowane 15 lat temu bratu liczy się więc po dzisiejszych cenach.

Na Twój zachowek zalicza się to, co sam dostałeś: darowizny i zapisy windykacyjne (art. 996 k.c.), a dla zstępnego – ponadprzeciętne koszty wychowania i wykształcenia (art. 997 k.c.).

Wzór: substrat = majątek w chwili śmierci − długi spadkowe (bez zapisów zwykłych i poleceń) + doliczone darowizny. Zachowek = substrat × udział ustawowy × ½ (lub ⅔) − to, co zaliczasz.

Od kogo żądać

1. Od spadkobiercy (art. 991 § 2 k.c.); gdy spadkobierca sam jest uprawniony do zachowku – tylko ponad jego własny zachowek (art. 999 k.c.).
2. Gdy od spadkobiercy nie da się uzyskać – od zapisobiercy windykacyjnego, a potem od obdarowanego – w granicach wzbogacenia (art. 999¹, 1000 k.c.).

Termin – 5 lat

• przeciwko spadkobiercy – 5 lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 k.c.),
• przeciwko obdarowanemu lub zapisobiercy windykacyjnemu – 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci (art. 1007 § 2 k.c.).

Zgodnie z art. 118 zd. 2 k.c. koniec terminu przedawnienia wynoszącego co najmniej dwa lata przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego – co potwierdzają sądy stosujące tę zasadę do roszczeń o zachowek (m.in. powołując się na uchwałę SN III CZP 46/22). Jednak liczenie terminu od dokładnej daty rocznicy (np. 5 lat od ogłoszenia testamentu) stanowi bezpieczne, wcześniejsze przypomnienie, by nie odkładać pozwu na ostatnią chwilę. Przedawnienie przerywa m.in. pozew albo zawezwanie do próby ugodowej. Daty policzy kalkulator terminów.

Jak dochodzić

1. Wezwanie do zapłaty z wyliczeniem i terminem – wzór.
2. Brak zapłaty – pozew o zapłatę do sądu właściwego dla pozwanego (sąd rejonowy do 100 000 zł, powyżej – okręgowy). Opłata od pozwu zależy od wartości sporu (5% powyżej 20 000 zł) – możesz wnioskować o zwolnienie od kosztów.
3. Spadkobierca może prosić sąd o rozłożenie na raty, odroczenie, a wyjątkowo o obniżenie zachowku (art. 997¹ k.c.) – raty łącznie do 5 lat, wyjątkowo do 10.

Podatek od zachowku

Zachowek otrzymany w pieniądzu podlega podatkowi od spadków; obowiązek powstaje z chwilą zapłaty (art. 6 ust. 1 pkt 2a ustawy o podatku od spadków i darowizn). Najbliżsi są zwolnieni, jeśli zgłoszą go na SD-Z2 w 6 miesięcy od otrzymania. Płacący zachowek odlicza go od wartości spadku jako dług.