Opiekun prawny osoby dorosłej – kto nim zostaje i czy można odmówić
Opiekuna nie wybiera rodzina na naradzie – ustanawia go sąd rejonowy, zwykle spośród najbliższych. Warto wiedzieć, kogo sąd powinien wybrać w pierwszej kolejności i co zrobić, gdy nikt nie chce albo nie może.
Kto ustanawia opiekuna
Po uprawomocnieniu postanowienia o ubezwłasnowolnieniu sąd okręgowy przesyła je sądowi opiekuńczemu – wydziałowi rodzinnemu sądu rejonowego (art. 558 § 1 k.p.c.). Ten ustanawia opiekuna dla ubezwłasnowolnionego całkowicie (art. 13 § 2 k.c.) albo kuratora dla ubezwłasnowolnionego częściowo (art. 16 § 2 k.c.). Sąd wzywa kandydata, a ten obejmuje funkcję, składając przyrzeczenie przed sądem (art. 153 k.r.o.).
Kogo sąd wybiera w pierwszej kolejności
Jeżeli nie sprzeciwia się temu dobro osoby, opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie powinien być przede wszystkim jego małżonek, a w braku małżonka – ojciec lub matka (art. 176 k.r.o.). Potem sąd sięga po krewnych i inne osoby bliskie (art. 149 § 2 w zw. z art. 175 k.r.o.). Gdy nikogo nie ma – zwraca się do ośrodka pomocy społecznej lub organizacji społecznej o wskazanie kandydata (art. 149 § 3).
Jeśli chcesz zostać opiekunem, napisz to we wniosku o ubezwłasnowolnienie i jeszcze raz w sądzie opiekuńczym. Jeśli w rodzinie jest spór – przedstaw, dlaczego właśnie Ty zapewnisz dobro podopiecznego: mieszkasz blisko, znasz lekarzy, nie masz konfliktu interesów.
Kto nie może być opiekunem
- osoba, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych,
- osoba pozbawiona praw publicznych (art. 148 § 1 k.r.o.),
- osoba, co do której zachodzi prawdopodobieństwo, że nie wywiąże się z obowiązków (art. 148 § 2) – np. ma interes sprzeczny z podopiecznym, nadużywa alkoholu, zaniedbywała go wcześniej.
Czy można odmówić
Każdy, kogo sąd ustanowi opiekunem, ma obowiązek objąć opiekę; sąd może zwolnić z tego obowiązku tylko z ważnych powodów (art. 152 k.r.o.). Za uchylanie się od objęcia opieki grozi grzywna (art. 598 § 1 k.p.c.). Ważne powody to np. własna choroba, wiek, opieka nad dziećmi, odległość, konflikt z podopiecznym. Napisz je od razu sądowi, z dowodami.
Gdy brakuje chętnych
To narastający problem: sądy coraz częściej nie mają kogo ustanowić, a gminy nie mają kandydatów. Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się w tej sprawie do Ministra Sprawiedliwości 21.03.2025 r. (IV.7024.44.2024.MS), wskazując na długotrwałe postępowania o znalezienie kandydata i na skalę zjawiska: w latach 2004–2024 całkowicie ubezwłasnowolniono 147 874 osoby. Opiekunem bywa wtedy osoba wskazana przez ośrodek pomocy społecznej. Taki opiekun ma prawo do wynagrodzenia ze środków publicznych, jeśli podopieczny nie ma dochodów (art. 162 § 3 k.r.o., art. 53a ustawy o pomocy społecznej) – zob. wynagrodzenie opiekuna.
Opiekun a DPS
Dyrektor DPS czy pracownik domu nie jest automatycznie opiekunem prawnym mieszkańca. Opiekuna ustanawia wyłącznie sąd. Jeśli mieszkaniec DPS jest ubezwłasnowolniony, DPS powinien znać dane opiekuna, a opiekun – regularnie się z podopiecznym kontaktować i opisywać to w sprawozdaniu.
Co dalej
Po objęciu opieki musisz niezwłocznie sporządzić inwentarz majątku, składać sprawozdania co najmniej raz w roku i pytać sąd o zezwolenie w ważniejszych sprawach. Szczegóły: obowiązki opiekuna prawnego i kalendarz opiekuna.
Czytaj dalej
Sąd ubezwłasnowolnił wbrew woli, oddalił wniosek albo odmówił zgody? Nie czekaj. Wniosek o uzasadnienie: tydzień od ogłoszenia (od doręczenia – gdy postanowienie wydano na posiedzeniu niejawnym). Apelacja: 2 tygodnie (lub 3 tygodnie przy przedłużonym uzasadnieniu, zgodnie z pouczeniem sądu – art. 369 § 1 i § 1¹ k.p.c.) od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem, przez sąd, który je wydał. Postanowienie referendarza – skarga w tydzień. Zażalenie – tydzień. Termin minął bez Twojej winy – wniosek o przywrócenie w tydzień od ustania przeszkody (art. 168–169 k.p.c.). Prawomocne ubezwłasnowolnienie zawsze można zmienić lub uchylić, gdy zmieni się stan zdrowia (art. 559 k.p.c.); od postanowienia sądu II instancji w sprawie o ubezwłasnowolnienie przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego (art. 519¹ § 1 k.p.c.) – w 2 miesiące od doręczenia, przez adwokata lub radcę prawnego (w sprawach opiekuńczych, np. o zezwolenie, kasacji nie ma – art. 519¹ § 2). Jak się odwołać · policz termin · przygotuj apelację.
Narzędzia: czy potrzebne jest ubezwłasnowolnienie, czy wystarczy pełnomocnictwo · generator pism · kalendarz terminów opiekuna. Działają w Twojej przeglądarce – nic nie jest wysyłane.